ფილოსოფია

ქართული ფილოსოფია, როგორც დისციპლინა, ჩვეულებრივ გაგებულია არა მხოლოდ როგორც „ფილოსოფიური იდეების ნაკრები საქართველოში“, არამედ როგორც აკადემიური კვლევითი ველი, რომელიც იკვლევს ქართულ ინტელექტუალურ ტრადიციას მისი ისტორიული, ტექსტუალური და თეორიული ფორმებით.

1. დისციპლინის სტატუსი და საზღვრები

ქართული ფილოსოფია, როგორც დისციპლინა, დგას სამი ძირითადი მიმართულების კვეთაზე:

• ფილოსოფიის ისტორია (ზოგადევროპული და მსოფლიო კონტექსტი)
• ქართველოლოგია (ენობრივი, ტექსტოლოგიური და ისტორიული კვლევები)
• იდეების ისტორია.

ამიტომ იგი ხშირად არის ინტერდისციპლინური სფერო, სადაც ფილოსოფიური ტექსტები იკითხება როგორც კულტურული, ისტორიული და თეორიული ერთობლიობა.

2. კვლევის ობიექტი

დისციპლინის ძირითადი ობიექტებია:

• შუა საუკუნეების თეოლოგიურ-ფილოსოფიური ტექსტები (მაგ. იოანე პეტრიწი)
• ახალი დროის ინტელექტუალური მოძრაობები
• საბჭოთა პერიოდის ფილოსოფიური სკოლები
• თანამედროვე ქართული ფილოსოფიური ისტორიოგრაფია

აქ განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ტექსტების ინტერპრეტაციას, რადგან ბევრი წყარო არის თარგმანი, კომენტარი ან თეოლოგიურ-ფილოსოფიური კომპილაცია.

3. ძირითადი ისტორიოგრაფიული ეტაპები

ქართული ფილოსოფიის, როგორც დისციპლინის ფორმირება, შეიძლება დაიყოს რამდენიმე ეტაპად:

ა) წინასამეცნიერო ეტაპი (XIX ს. ბოლომდე)

• ფილოსოფიური იდეების განხილვა ისტორიულ-ლიტერატურულ ჩარჩოში
• არ არსებობდა ცალკე დისციპლინა

ბ) საბჭოთა ინსტიტუციონალიზაცია

• ფილოსოფიის ისტორიის ფორმალიზება უნივერსიტეტებში
• მარქსისტულ-ლენინური მეთოდოლოგიის გავლენა
• ქართული ფილოსოფიის ისტორიის „კანონიზაცია“

გ) პოსტსაბჭოთა ტრანსფორმაცია

• იდეოლოგიური ჩარჩოს შესუსტება
• დასავლური მეთოდოლოგიების ინტეგრაცია
• ტექსტოლოგიური და ჰერმენევტიკული კვლევების ზრდა

4. მეთოდოლოგიური თავისებურებები

ქართული ფილოსოფიის დისციპლინას ახასიათებს:

• ფილოლოგიური ანალიზი (ტექსტების კრიტიკული გამოცემა)
• ისტორიულ-კონტექსტუალური ინტერპრეტაცია
• ფილოსოფიური რეკონსტრუქცია (იდეების აღდგენა ტექსტებიდან)
• შედარებითი ფილოსოფია (ბიზანტიური, ევროპული და ისლამური გავლენები)

5. მთავარი პრობლემური საკითხები

დისციპლინაში დღემდე აქტუალურია რამდენიმე საკითხი:

• არსებობს თუ არა „ქართული ფილოსოფია“ როგორც ავტონომიური ტრადიცია?
• რამდენად არის იგი დამოუკიდებელი და არა მხოლოდ თარგმნითი-კომენტარული?
• როგორ განისაზღვრება მისი საზღვრები თეოლოგიასთან და ლიტერატურასთან?

6. თანამედროვე მდგომარეობა

დღეს ქართული ფილოსოფია, როგორც დისციპლინა, ვითარდება:

• უნივერსიტეტებში (თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველოს უნივერსიტეტი)
• ქართველოლოგიურ კვლევით ცენტრებში
• საერთაშორისო აკადემიურ დიალოგში

კვლევის აქცენტი გადადის:

• ინტელექტუალური ისტორიის რეკონსტრუქციაზე
• საბჭოთა მემკვიდრეობის კრიტიკულ გადახედვაზე
• ტექსტების ახალი კრიტიკული გამოცემების მომზადებაზე

ქართული ფილოსოფიის ისტორია მხოლოდ შუა საუკუნეების განვითარებული ფილოსოფიური სისტემებით არ იწყება. მის საფუძვლებს გაცილებით უფრო ადრეულ ეპოქებში უნდა ვეძებდეთ, როდესაც ქართული კულტურა აყალიბებდა სამყაროს, ადამიანის, საზოგადოების, ღვთაებრივი წესრიგისა და ცოდნის შესახებ პირველ წარმოდგენებს. მიუხედავად იმისა, რომ ადრეული ქართული კულტურიდან დამოუკიდებელი ფილოსოფიური ტრაქტატები ჩვენამდე არ მოღწეულა, სხვადასხვა ისტორიული, რელიგიური, ლიტერატურული და სამართლებრივი წყაროები საშუალებას გვაძლევს გამოვავლინოთ ის ინტელექტუალური ფონი, რომელმაც შემდგომში ქართული ფილოსოფიური აზროვნების განვითარება განაპირობა.

ქართული ფილოსოფიის ადრეული ინტელექტუალური საფუძვლები მოიცავს წინაქრისტიანულ მსოფლმხედველობას, ანტიკურ კულტურულ გავლენებს, ქრისტიანობის მიღების შედეგად წარმოქმნილ ახალ სულიერ და ინტელექტუალურ გარემოს, აგრეთვე პირველი საგანმანათლებლო და მთარგმნელობითი ცენტრების საქმიანობას. სწორედ ამ მრავალფეროვანი ფაქტორების ურთიერთქმედების შედეგად შეიქმნა ნიადაგი, რომელზეც მოგვიანებით ჩამოყალიბდა ქართული ფილოსოფიური ტრადიცია.

I. წინაქრისტიანული ქართული მსოფლმხედველობა

ქართული ფილოსოფიის ყველაზე ადრეული საფუძვლები დაკავშირებულია ძველი ქართული ტომების რელიგიურ და კულტურულ წარმოდგენებთან.

უძველეს ქართველურ საზოგადოებებში სამყაროს აღქმა ეფუძნებოდა:

• კოსმიური წესრიგის იდეას;
• ბუნებისა და ადამიანის ერთიანობის წარმოდგენას;
• ღვთაებრივი ძალების რწმენას;
• ზნეობრივი წესრიგის მნიშვნელობას.

წინაქრისტიანულ საქართველოში გავრცელებული იყო მზის, მთის, ხის, წყლისა და ნაყოფიერების კულტები. ეს წარმოდგენები მხოლოდ რელიგიურ რიტუალებს არ უკავშირდებოდა; ისინი გამოხატავდნენ სამყაროს მთლიანობისა და ჰარმონიის შესახებ გარკვეულ შეხედულებებს.

ძველი ქართული მითოლოგია შეიცავდა ისეთ ელემენტებს, რომლებიც მოგვიანებით ფილოსოფიურ მნიშვნელობას იძენს:

• სიკეთისა და ბოროტების დაპირისპირება;
• ადამიანის პასუხისმგებლობა;
• ბედისა და თავისუფლების პრობლემა;
• სიცოცხლისა და სიკვდილის აზრი.

ამგვარი წარმოდგენები ქმნიდა იმ ინტელექტუალურ ფონს, რომელშიც შემდგომში ქრისტიანული და ფილოსოფიური იდეები დამკვიდრდა.

II. ანტიკური სამყაროს გავლენა

ძველი საქართველო მდებარეობდა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის უმნიშვნელოვანეს სავაჭრო და კულტურულ გზაჯვარედინზე. ამის გამო ქართულ კულტურაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს:

• ძველმა საბერძნეთმა;
• ელინისტურმა სამყარომ;
• რომის იმპერიამ;
• ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზაციებმა.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო დასავლეთ საქართველოს, კოლხეთის, კავშირები ბერძნულ სამყაროსთან.

ანტიკური კულტურის გავლენა გამოვლინდა:

• განათლების სისტემაში;
• პოლიტიკური აზროვნების ფორმირებაში;
• სამართლებრივ კულტურაში;
• რელიგიურ და ეთიკურ წარმოდგენებში.

ელინისტური ეპოქის განმავლობაში საქართველოში გავრცელდა ბერძნული ენა და კულტურა, რაც საფუძველს უქმნიდა ანტიკური ფილოსოფიის ელემენტების გაცნობას.

მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს მტკიცებულება ანტიკური ფილოსოფიური სკოლების პირდაპირი არსებობის შესახებ საქართველოში, აშკარაა, რომ ბერძნული ინტელექტუალური ტრადიცია მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა ადგილობრივ კულტურაზე.

III. ქრისტიანობის მიღება და ახალი ინტელექტუალური სივრცის ფორმირება

IV საუკუნეში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება ქართული ინტელექტუალური ისტორიის უმნიშვნელოვანესი გარდატეხა იყო.

ქრისტიანობამ ქართულ კულტურაში შემოიტანა:

• ახალი ონტოლოგიური წარმოდგენები;
• ახალი ეთიკური იდეალები;
• ისტორიის ახალი გაგება;
• პიროვნების ახალი კონცეფცია.

ქრისტიანულმა მსოფლმხედველობამ ადამიანის შესახებ სრულიად ახალი წარმოდგენა დაამკვიდრა. ადამიანი განიხილებოდა როგორც ღვთის ხატად შექმნილი არსება, რომელსაც აქვს თავისუფალი ნება და ზნეობრივი პასუხისმგებლობა.

ამავე დროს, ქრისტიანობამ სამყაროს გააზრებაში შემოიტანა:

• ქმნილების იდეა;
• ისტორიის მიზანმიმართული განვითარების კონცეფცია;
• უნივერსალური ჭეშმარიტების ცნება;
• ცოდნისა და რწმენის ურთიერთმიმართების საკითხი.

სწორედ ამ პრობლემებმა შემდგომში ფილოსოფიური რეფლექსიის საფუძველი შექმნა.

IV. ქართული მწერლობისა და საგანმანათლებლო ტრადიციის ჩამოყალიბება

ფილოსოფიური აზროვნების განვითარებისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა ქართული დამწერლობისა და ლიტერატურის განვითარებას.

V საუკუნიდან იწყება:

• ბიბლიური ტექსტების თარგმნა;
• ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურის შექმნა;
• სასულიერო განათლების განვითარება;
• წიგნიერი კულტურის ჩამოყალიბება.

ადრეული ქართული მწერლობა მხოლოდ რელიგიური დანიშნულების არ იყო. მასში უკვე ჩანს:

• ეთიკური მსჯელობები;
• ისტორიის ფილოსოფიის ელემენტები;
• ადამიანის ბუნების შესახებ წარმოდგენები;
• ცოდნისა და სიბრძნის მნიშვნელობის გააზრება.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ქართულ ჰაგიოგრაფიას, რომელიც ადამიანის თავისუფლების, არჩევანისა და ზნეობრივი სრულყოფის საკითხებს ეხებოდა.

V. მთარგმნელობითი მოძრაობა და ფილოსოფიური ტერმინოლოგიის შექმნა

VI–X საუკუნეებში ქართული ინტელექტუალური კულტურის განვითარებაში განსაკუთრებული როლი შეასრულა მთარგმნელობითმა საქმიანობამ.

ქართველი მოღვაწეები მუშაობდნენ:

• პალესტინაში;
• სირიაში;
• სინას მთაზე;
• ათონის მთაზე;
• კონსტანტინოპოლში.

მათი მთავარი საქმიანობა იყო ბერძნული და აღმოსავლური ტექსტების ქართულ ენაზე თარგმნა.

ამ პროცესის მნიშვნელობა რამდენიმე მიმართულებით გამოიხატებოდა:

პირველ რიგში, ქართველები ეცნობოდნენ ანტიკურ და ქრისტიანულ ინტელექტუალურ მემკვიდრეობას.

მეორე მხრივ, იქმნებოდა ქართული ფილოსოფიური ლექსიკა, რომლის გარეშეც დამოუკიდებელი ფილოსოფიური აზროვნება შეუძლებელი იქნებოდა.

სწორედ ამ პერიოდში დამკვიდრდა ისეთი ცნებები, როგორიცაა:

• არსი;
• ბუნება;
• გონება;
• სიბრძნე;
• მიზეზი;
• პიროვნება;
• არსება;
• ჭეშმარიტება.

VI. ადრეული ქართული მოაზროვნეები

ქართული ფილოსოფიის უშუალო წინამორბედებად შეიძლება ჩაითვალონ ადრეული ქრისტიანი ავტორები და მთარგმნელები.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდათ:

• პეტრე იბერი
• ევაგრე პონტოელი
• ეფრემ მცირე

მათი მოღვაწეობა დაკავშირებული იყო:

• თეოლოგიური აზროვნების განვითარებასთან;
• ანტიკური მემკვიდრეობის ათვისებასთან;
• ქრისტიანული ფილოსოფიის გავრცელებასთან.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პეტრე იბერის ფიგურა, რომელიც V საუკუნის ქრისტიანული ინტელექტუალური სამყაროს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წარმომადგენლად მიიჩნევა.

VII. ქართული ფილოსოფიის ფორმირების წინაპირობები

XI–XII საუკუნეების კლასიკური ქართული ფილოსოფიის აღმოცენება შემთხვევითი მოვლენა არ ყოფილა. მას წინ უძღოდა მრავალსაუკუნოვანი ინტელექტუალური განვითარება.

ამ განვითარების ძირითადი ფაქტორები იყო:

1. წინაქრისტიანული კულტურული მემკვიდრეობა;
2. ანტიკურ სამყაროსთან კონტაქტი;
3. ქრისტიანობის მიღება;
4. წიგნიერი კულტურის ჩამოყალიბება;
5. მთარგმნელობითი საქმიანობა;
6. საგანმანათლებლო ცენტრების განვითარება;
7. ფილოსოფიური ტერმინოლოგიის შექმნა.

სწორედ ამ საფუძვლებზე გახდა შესაძლებელი ისეთი დიდი მოაზროვნეების გამოჩენა, როგორებიც იყვნენ:

• იოანე პეტრიწი
• არსენ იყალთოელი

დასკვნა

ქართული ფილოსოფიის ადრეული ინტელექტუალური საფუძვლები მრავალშრიანი და მრავალწყაროიანი მოვლენაა. იგი აერთიანებს წინაქრისტიანულ კულტურულ ტრადიციებს, ანტიკური სამყაროს გავლენებს, ქრისტიანული მსოფლმხედველობის დამკვიდრებას, მწერლობისა და განათლების განვითარებას, აგრეთვე მთარგმნელობითი საქმიანობის შედეგად დაგროვილ ინტელექტუალურ გამოცდილებას.

ამ საფუძვლებმა შექმნა ის კულტურული და თეორიული გარემო, რომელშიც XI–XII საუკუნეებში ჩამოყალიბდა ქართული ფილოსოფიის კლასიკური ტრადიცია. შესაბამისად, ქართული ფილოსოფიის ისტორიის გაგება შეუძლებელია იმ ადრეული ინტელექტუალური პროცესების გათვალისწინების გარეშე, რომლებმაც ქართული აზროვნების დამოუკიდებელი და ორიგინალური ფორმების წარმოშობა განაპირობა.

ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფია წარმოადგენს იმ მეცნიერულ დისციპლინას, რომელიც იკვლევს ქართული ფილოსოფიური აზროვნების წარმოშობას, განვითარებას, შინაარსს, წყაროებსა და ინტელექტუალურ კონტექსტებს. ფილოსოფიის ისტორიისაგან განსხვავებით, ისტორიოგრაფიის საგანია არა მხოლოდ თავად ფილოსოფიური იდეები, არამედ მათი კვლევის მეთოდები, ინტერპრეტაციის მოდელები და ისტორიული რეკონსტრუქციის პრინციპები.

ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის ჩამოყალიბება განსაკუთრებით აქტიური გახდა XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან, ხოლო XX საუკუნეში იგი დამოუკიდებელ აკადემიურ მიმართულებად ჩამოყალიბდა.

ამრიგად, ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფია წარმოადგენს მრავალშრიან ინტელექტუალურ ველს, რომელიც სხვადასხვა ეპოქაში განსხვავებული მეთოდოლოგიური და კონცეპტუალური პარადიგმების საფუძველზე ვითარდებოდა. მისი განვითარების პროცესში ჩამოყალიბდა რამდენიმე ძირითადი ისტორიოგრაფიული სკოლა, რომლებიც განსხვავდებიან როგორც კვლევის საგნით, ისე ფილოსოფიის ისტორიის გაგების მოდელით. მიუხედავად ამ განსხვავებებისა, ისინი ერთობლივად ქმნიან ქართული ფილოსოფიის ისტორიის ინტერპრეტაციულ მთლიანობას.

1. ფილოლოგიურ-პოზიტივისტური სკოლა

ჩამოყალიბდა XIX საუკუნის მეორე ნახევარსა და XX საუკუნის დასაწყისში.

ქართული ფილოსოფიური მემკვიდრეობის მეცნიერული კვლევა თავდაპირველად ფილოლოგიური მეცნიერებების ფარგლებში დაიწყო. ამ პერიოდში მთავარი ამოცანა იყო:

• ხელნაწერთა მოძიება;
• ტექსტების გამოცემა;
• წყაროთა აღწერა;
• ქრონოლოგიის დადგენა;
• ავტორთა იდენტიფიკაცია.

ეს სკოლა ეყრდნობოდა ევროპული პოზიტივიზმის პრინციპებს:

• ფაქტების პრიორიტეტი;
• ტექსტოლოგიური სიზუსტე;
• ისტორიული წყაროების კრიტიკა;
• დოკუმენტური მასალის უპირატესობა.

ამ სკოლის მთავარი დამსახურება იყო ქართული ფილოსოფიური მემკვიდრეობის წყაროთმცოდნეობრივი ბაზის შექმნა.

2. ეკლესიურ-პატრისტიკული სკოლა

იგი ჩამოყალიბდა XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის პირველ ნახევარში

ამ მიმართულების წარმომადგენლები მიიჩნევდნენ, რომ ქართული ფილოსოფიის საფუძველი ქრისტიანული თეოლოგიაა.

ქართული ფილოსოფია განიხილებოდა როგორც:

• მართლმადიდებლური აზროვნების ფორმა;
• პატრისტიკული ტრადიციის გაგრძელება;
• ქრისტიანული კულტურის ნაწილი.
•  

კვლევის ძირითადი ობიექტები იყო:

• ჰაგიოგრაფია;
• პატრისტიკა;
• მონასტრული კულტურა;
• საღვთისმეტყველო ტექსტები.

ამ სკოლამ წარმოაჩინა ქართული აზროვნების ქრისტიანული საფუძვლები, თუმცა ზოგჯერ ფილოსოფიური პრობლემატიკა თეოლოგიურ ჩარჩოში იყო მოქცეული.

3. ნეოპლატონურ-ინტელექტუალური სკოლა

მისი ფორმირების პერიოდია 1920–1960-იანი წლები.

ამ სკოლის მთავარი თეზისია, რომ ქართული ფილოსოფია წარმოადგენს დამოუკიდებელ ინტელექტუალურ ტრადიციას, რომელიც აქტიურად იყო ჩართული ბიზანტიურ და ანტიკურ ფილოსოფიურ პროცესებში.

სკოლის ძირითადი საკითხებია:

• პროკლეს ინტერპრეტაცია;
• ნეოპლატონიზმი;
• ონტოლოგია;
• შემეცნების თეორია;
• მეტაფიზიკა.

ამ სკოლამ პირველად დააყენა საკითხი ქართული ფილოსოფიის ორიგინალურობის შესახებ.

4. ნუცუბიძე-ჰონიგმანის ისტორიოგრაფიული სკოლა

ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია ე.წ. ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორიას. შალვა ნუცუბიძე და ერნსტ ჰონიგმანი ამტკიცებდნენ, რომ პეტრე იბერი და ფსევდო-დიონისე არეოპაგელი შესაძლოა ერთი და იგივე პიროვნება ყოფილიყვნენ.

ამ თეორიამ საერთაშორისო ინტერესის ცენტრში მოაქცია ქართული ფილოსოფია.

დღეს ეს ჰიპოთეზა ფართოდ სადავოდ მიიჩნევა, თუმცა მისი ისტორიოგრაფიული მნიშვნელობა უდავოა.

5. მარქსისტულ-ისტორიული სკოლა

ეს სკოლა აქტიური იყო “საბჭოთა წლებში” - 1921–1991წ.წ.

მისი მეთოდოლოგიური საფუძველი იყო:

• ისტორიული მატერიალიზმი;
• დიალექტიკური მატერიალიზმი;
• კლასობრივი ანალიზი.

ფილოსოფიური იდეები აქ განიხილებოდასოციალურ-ეკონომიკური პირობების პროდ უქტად კლასობრივი ბრძოლის კონტექსტში ისტორიული განვითარების ნაწილად.

მიუხედავად იმ უდიდესი ნაკლისა, რომ კვლევები თითქმის ყოველთვის  ექვემდებარებოდა იდეოლოგიურ კონტროლს, დადებით მხარედ უნდა მივიჩნიოთ, რომ შეიქმნა ფართო აკადემიური კვლევითი ინფრასტრუქტურა.

6. დიალექტიკური ლოგიკის სკოლის ფორმირების პერიოდად მიჩნეულია 1950–1980-იანი წლები

ეს იყო ქართული საბჭოთა ფილოსოფიის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი სკოლა.

და მისი მთავარი წარმომადგენელი იყო სავლე წერეთელი

ამ სკოლის ძირითადი პრობლემები იყო:

• ლოგიკა;
• დიალექტიკა;
• შემეცნების პროცესი;
• კატეგორიათა თეორია.

ეს იყო ერთ-ერთი იმ იშვიათი სკოლათაგანი, რომელმაც საერთაშორისო აღიარება მოიპოვა საბჭოთა სივრცეში.

7. ისტორიულ-ფილოსოფიური სკოლა 1960–1990-იანი წლებში ჩამოყალიბდა. მისი კვლევის საგანია:

• ანტიკური ფილოსოფია;
• შუა საუკუნეების ქართული აზროვნება;
• გერმანული კლასიკური ფილოსოფია;
• ქართული ფილოსოფიის ისტორია.

ხოლო მეთოდი:

• ისტორიულ-კრიტიკული ანალიზი;
• ტექსტოლოგიური კვლევა;
• შედარებითი ისტორია.

8. კულტურულ-ცივილიზაციური სკოლა

1970–2000-იანი წლებში ჩამოყალიბდა და მიიცნია, რომ ფილოსოფია განიხილება როგორც კულტურის ნაწილი.

მისი კვლევის თემებია:

• ეროვნული იდენტობა;
• კულტურული მეხსიერება;
• ცივილიზაციური დიალოგი;
• ქართული კულტურის სპეციფიკა.

ამ სკოლის მნიშვნელობაა, რომ მან გააძლიერა ფილოსოფიისა და კულტუროლოგიის კავშირი.

9. აქსიოლოგიური სკოლა ჩამოყალიბდა მეოცე საუკუნის მიწურულს.

აქსიოლოგიური სკოლა ყურადღებას ამახვილებს ღირებულებების ფილოსოფიურ ანალიზზე ქართულ ინტელექტუალურ ტრადიციაში. მისი კვლევის საგანია ისეთი კატეგორიები, როგორებიცაა თავისუფლება, სამართლიანობა, ღირსება და კულტურული ღირებულებები.

ამ მიმართულებაში მნიშვნელოვანია ზურაბ კაკაბაძის, გურამ თევზაძის და თამაზ ბუაჩიძის ნაშრომები, სადაც ფილოსოფიური ანალიზი ღირებულებით სისტემებს უკავშირდება.

აქსიოლოგიური სკოლა ქართულ ფილოსოფიას განიხილავს როგორც ღირებულებითი ცნობიერების ისტორიულ ევოლუციას.

10. ფილოსოფიური ანთროპოლოგიის სკოლა

ფილოსოფიური ანთროპოლოგიის სკოლა თანამედროვე ქართული ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა, რომლის ხელმძღვანელადაც მოიაზრება ანგია ბოჭორიშვილი.

ამ სკოლის ცენტრალური თემა არის ადამიანი, როგორც ქართული ფილოსოფიური აზროვნების ძირითადი კატეგორია. განსხვავებით ტრადიციული ისტორიოგრაფიული სკოლებისგან, აქ ყურადღება გადატანილია არა მხოლოდ იდეებსა და ტექსტებზე, არამედ ადამიანის, პიროვნების და კულტურის ინტერპრეტაციულ ანალიზზე.

ეს სკოლა ქმნის ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის ახალ პარადიგმას, სადაც ცენტრალური ადგილი უკავია ადამიანის ფილოსოფიურ გაგებას.

11. ჰერმენევტიკული სკოლა

ეს სკოლა 1980-იანი წლებიდან ყალიბდება.

მისი მეთოდოლოგიური საფუძვლებია:

• ჰერმენევტიკა;
• ტექსტის ინტერპრეტაცია;
• დიალოგური გაგება;
• ისტორიული კონტექსტუალიზაცია.

ამ სკოლის კვლევების ძირითადი  ობიექტებია:

• პეტრიწი;
• შუა საუკუნეების ტექსტები;
• ქართული ინტელექტუალური მემკვიდრეობა.

სკოლამ მნიშვნელოვნად გააფართოვა ქართული ფილოსოფიური ტექსტების ინტერპრეტაციის შესაძლებლობები.

12. პოსტსაბჭოთა პლურალისტური სკოლა

1991 წლიდან ყალიბდება და მისი ძირითადი მახასიათებლებია:

• მეთოდოლოგიური მრავალფეროვნება;
• დასავლური თეორიების ინტეგრაცია;
• ინტერდისციპლინურობა;
• გლობალური კვლევითი სტანდარტები.

პლურალისტური სკოლის კვლევის სფეროებია:

• ანალიტიკური ფილოსოფია;
• მეცნიერების ფილოსოფია;
• პოლიტიკური ფილოსოფია;
• ბიოეთიკა;
• ტექნოლოგიის ფილოსოფია.

13. ინტელექტუალური ისტორიის სკოლა XXI საუკუნის პირმშოა.

მისი ძირითადი მიდგომით ფილოსოფიის ისტორია განიხილება ფართო ინტელექტუალური ისტორიის ნაწილად.

მისი კვლევის თემებია:

• იდეების ტრანსფერი;
• აკადემიური ქსელები;
• ქართული და ევროპული ინტელექტუალური ურთიერთობები;
• საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა ფილოსოფია.

ეს მიმართულება განსაკუთრებით აქტუალურია თანამედროვე ქართველოლოგიასა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში.

14. დეკოლონიური და გლობალური ისტორიოგრაფიის სკოლა

ამ სკოლის ფორმირების პერიოდი 2010-იანი წლებიდან იწყება.

მისი უმთავრესი იდეაა, რომ ქართული ფილოსოფია აღარ განიხილება მხოლოდ ევროპული ფილოსოფიის „პერიფერიად“.

კვლევის ძირითადი საკითხებია:

• გლობალური ინტელექტუალური ისტორია;
• პოსტსაბჭოთა გამოცდილება;
• კულტურული ტრანსფერები;
• სამხრეთ კავკასიის ინტელექტუალური სივრცე.

ეს არის ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის ყველაზე ახალი და სწრაფად განვითარებადი მიმართულება.

დასკვნა

ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიული სკოლები წარმოადგენენ მრავალფეროვან ინტელექტუალურ ტრადიციას, რომელიც ეტაპობრივად ვითარდებოდა ფილოლოგიური კვლევიდან ინტერდისციპლინურ ანთროპოლოგიურ და კულტურულ ანალიზამდე. ფილოლოგიურ-წყაროთმცოდნეობითმა სკოლამ შექმნა ტექსტური საფუძველი, ფილოსოფიურ-ისტორიულმა — კონცეპტუალური ჩარჩო, დიალექტიკურ-ლოგიკურმა — თეორიული სიღრმე, ეროვნულმა — კულტურული ინტერპრეტაცია, აქსიოლოგიურმა — ღირებულებითი განზომილება, ხოლო ფილოსოფიური ანთროპოლოგიის სკოლამ ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიაში დაამკვიდრა ადამიანის ცენტრალური როლი. თანამედროვე ინტერდისციპლინური მიდგომა კი ამ ტრადიციებს აერთიანებს და ახალ კვლევით პერსპექტივას ქმნის.

ამრიგად, რომ შევაჯამოთ: ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის განვითარება გვიჩვენებს მეთოდოლოგიური პარადიგმების თანმიმდევრულ ცვლილებას. თუ XIX საუკუნის ფილოლოგიურ-პოზიტივისტური სკოლა ძირითადად წყაროთა შეგროვებასა და ტექსტების დადგენაზე იყო ორიენტირებული, XX საუკუნეში კვლევის ცენტრში მოექცა ქართული ფილოსოფიის ორიგინალურობის, მისი ინტელექტუალური იდენტობისა და მსოფლიო ფილოსოფიურ პროცესებთან კავშირის საკითხები. საბჭოთა ეპოქამ შექმნა როგორც იდეოლოგიური შეზღუდვები, ისე ძლიერი აკადემიური ტრადიციები, განსაკუთრებით ლოგიკის, ისტორიულ-ფილოსოფიური კვლევებისა და ტექსტოლოგიის სფეროებში.

დღეს ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფია წარმოადგენს მრავალპარადიგმულ სამეცნიერო სივრცეს, სადაც თანაარსებობს ფილოლოგიური, ჰერმენევტიკული, ინტელექტუალური ისტორიის, კულტურულ-ცივილიზაციური, ანალიტიკური და დეკოლონიური მიდგომები. სწორედ ეს მრავალფეროვნება ქმნის ქართული ფილოსოფიური მემკვიდრეობის კვლევის თანამედროვე საფუძველს და უზრუნველყოფს მის ინტეგრაციას მსოფლიო ფილოსოფიურ და ისტორიოგრაფიულ დისკურსებში.

ქართული ფილოსოფიის ისტორია წარმოადგენს მრავალსაუკუნოვან ინტელექტუალურ ტრადიციას, რომელიც ვითარდებოდა აღმოსავლურ, ბიზანტიურ, ქრისტიანულ, ევროპულ და თანამედროვე გლობალურ კულტურულ სივრცეებთან მუდმივ დიალოგში. მიუხედავად იმისა, რომ ქართული ფილოსოფია ხშირად განიხილებოდა როგორც ქრისტიანული აზროვნების რეგიონული ფორმა ან ევროპული ფილოსოფიის პერიფერიული გამოვლინება, თანამედროვე ისტორიოგრაფია მას დამოუკიდებელ ინტელექტუალურ ტრადიციად მიიჩნევს, რომელსაც გააჩნია საკუთარი პრობლემატიკა, კატეგორიული სისტემა და განვითარების ლოგიკა.

ქართული ფილოსოფიის ისტორიის კვლევისათვის მიზანშეწონილია გამოვყოთ რამდენიმე ქრონოლოგიური ისტორიოგრაფიული ფენა, რომლებიც ასახავენ არა მხოლოდ დროით თანმიმდევრობას, არამედ ფილოსოფიური აზროვნების შინაარსობრივ, ინსტიტუციურ და კულტურულ ტრანსფორმაციებს.

I. პრეფილოსოფიური და მითოპოეტური ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

ძვ. წ. II ათასწლეული – IV საუკუნე

ძირითადი მახასიათებლები

ქართული ფილოსოფიური კულტურის წინარე საფუძვლები უკავშირდება:

• კოლხურ და იბერიულ კულტურებს;
• ადგილობრივ რელიგიურ სისტემებს;
• მითოლოგიურ წარმოდგენებს;
• ზოროასტრიზმის, ელინისტური და ახლოაღმოსავლური გავლენების სინთეზს.

ამ ეტაპზე ჯერ არ არსებობს სისტემური ფილოსოფია, თუმცა ყალიბდება ის მსოფლმხედველობრივი საფუძვლები, რომლებზეც მოგვიანებით ქრისტიანული და ფილოსოფიური აზროვნება განვითარდა.

ისტორიოგრაფიული მნიშვნელობა

თანამედროვე ქართველოლოგიური კვლევები ხაზს უსვამენ, რომ ქართული ინტელექტუალური ტრადიცია ქრისტიანობის მიღებით არ იწყება; მას გააჩნია წინარე კულტურული და მსოფლმხედველობრივი ფესვები.

II. ადრექრისტიანული და პატრისტიკული ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

IV–VIII საუკუნეები

ისტორიული კონტექსტი

ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებამ (IV ს.) სრულიად ახალი ინტელექტუალური გარემო შექმნა.

ამ პერიოდში საქართველოში დამკვიდრდა:

• ბერძნული პატრისტიკული აზროვნება;
• ქრისტიანული თეოლოგია;
• ნეოპლატონური ელემენტები;
• ბიბლიური ჰერმენევტიკა.

ძირითადი ცენტრები

• მცხეთა;
• იერუსალიმის ქართული მონასტრები;
• პალესტინის სასულიერო სკოლები.

ისტორიოგრაფიული შეფასება

ქართული ფილოსოფიის საწყისი ინსტიტუციური ფორმები სწორედ ქრისტიანული სწავლულობის სივრცეში ყალიბდება.

III. ქართული ნეოპლატონიზმისა და მონასტრული ფილოსოფიის ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

VIII–XI საუკუნეები

მთავარი წარმომადგენლები

პეტრე იბერი

იოანე პეტრიწი

ძირითადი მახასიათებლები

ამ პერიოდში ქართულმა კულტურამ შეითვისა:

• ნეოპლატონიზმი;
• ბიზანტიური თეოლოგია;
• ანტიკური მეტაფიზიკა.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა პროკლესა და სხვა ნეოპლატონიკოსთა ტექსტების ქართულ ინტერპრეტაციას.

ისტორიოგრაფიული მნიშვნელობა

ეს ეტაპი ქართული ფილოსოფიის პირველი კლასიკური პერიოდის სახით განიხილება.

IV. გელათის აკადემიის ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

XI–XIII საუკუნეები

ისტორიული კონტექსტი

ერთიანი ქართული სახელმწიფოს გაძლიერებამ შექმნა ფილოსოფიური და საგანმანათლებლო განვითარების ახალი პირობები.

მთავარი ცენტრი

გელათის აკადემია

ძირითადი წარმომადგენლები

• იოანე პეტრიწი
• არსენ იყალთოელი

ძირითადი თემები

• ონტოლოგია;
• თეოლოგია;
• ლოგიკა;
• შემეცნების თეორია;
• ანტიკური ფილოსოფიის ინტერპრეტაცია.

ისტორიოგრაფიული შეფასება

გელათის სკოლა ხშირად მოიხსენიება როგორც „ქართული ათენი“ და ქართული შუა საუკუნეების ინტელექტუალური კულტურის უმაღლესი მიღწევა.

V. გვიანშუასაუკუნეობრივი და პოსტბიზანტიური ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

XIII–XVIII საუკუნეები

მახასიათებლები

საქართველოს პოლიტიკური ფრაგმენტაციის პირობებში:

• დასუსტდა აკადემიური ცენტრები;
• გაიზარდა სასულიერო განათლების მნიშვნელობა;
• განვითარდა ქრონიკების, ჰაგიოგრაფიისა და თეოლოგიური კომენტარების ტრადიცია.

ისტორიოგრაფიული შეფასება

ეს პერიოდი ხშირად შეფასებულია როგორც ინტელექტუალური სტაგნაციის ხანა, თუმცა თანამედროვე კვლევები უფრო ფრთხილ და დიფერენცირებულ სურათს გვთავაზობენ.

VI. ქართული განმანათლებლობის ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

XVIII საუკუნე – XIX საუკუნის დასაწყისი

მთავარი წარმომადგენლები

ანტონ I

სულხან-საბა ორბელიანი

ძირითადი მახასიათებლები

• ევროპული იდეების ათვისება;
• განათლების რეფორმა;
• ენციკლოპედიზმი;
• რაციონალიზმის გაძლიერება.

ისტორიოგრაფიული მნიშვნელობა

ქართული ფილოსოფია იწყებს ევროპულ ინტელექტუალურ სივრცეში ინტეგრაციას.

VII. ეროვნული აღორძინებისა და მოდერნიზაციის ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

1830–1918

მთავარი წარმომადგენლები

ილია ჭავჭავაძე

ნიკო ნიკოლაძე

იაკობ გოგებაშვილი

ძირითადი პრობლემატიკა

• ერი და სახელმწიფო;
• თავისუფლება;
• პროგრესი;
• განათლება;
• ევროპეიზაცია.

ისტორიოგრაფიული შეფასება

ფილოსოფიური მსჯელობა მჭიდროდ უკავშირდება ეროვნული თვითშეგნების ფორმირებას.

VIII. უნივერსიტეტისა და პროფესიული ფილოსოფიის ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

1918–1921

ისტორიული მნიშვნელობა

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსებამ შექმნა პროფესიული ფილოსოფიის ინსტიტუციური საფუძველი.

ისტორიოგრაფიული მნიშვნელობა

ქართული ფილოსოფია პირველად იღებს თანამედროვე აკადემიურ ფორმას.

IX. საბჭოთა ფილოსოფიის ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

1921–1991

ძირითადი მახასიათებლები

• მარქსისტულ-ლენინური იდეოლოგიის დომინირება;
• დიალექტიკური მატერიალიზმი;
• ისტორიული მატერიალიზმი;
• მეცნიერების ფილოსოფიის განვითარება.

მნიშვნელოვანი ფიგურები

შალვა ნუცუბიძე

სავლე წერეთელი

კონსტანტინე ბაქრაძე

ანგია ბოჭორიშვილი

მეორე ნახევრის განვითარება

1950-იანი წლებიდან ქართულ ფილოსოფიაში შეინიშნება:

• ლოგიკის კვლევების გაფართოება;
• ისტორიულ-ფილოსოფიური კვლევების ზრდა;
• მეცნიერების მეთოდოლოგიის განვითარება;
• ფილოსოფიური ანთროპოლოგიის კვლევა;
• ჰეგელის, კანტისა და არისტოტელეს ახალი ინტერპრეტაციები.

ისტორიოგრაფიული შეფასება

თანამედროვე კვლევები საბჭოთა ქართულ ფილოსოფიას განიხილავენ არა მხოლოდ იდეოლოგიური დისკურსის ნაწილად, არამედ დამოუკიდებელი ინტელექტუალური მიღწევების სივრცედ.

X. პოსტსაბჭოთა გარდამავალი ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

1991–2005

ძირითადი მახასიათებლები

• მარქსისტული მონოპოლიის დასრულება;
• დასავლური ფილოსოფიის ინტენსიური ათვისება;
• აკადემიური პლურალიზმი;
• ახალი სასწავლო პროგრამები.

ისტორიოგრაფიული მნიშვნელობა

ქართული ფილოსოფია გადადის ღია ინტელექტუალურ სივრცეში.

XI. თანამედროვე ქართული ფილოსოფიის ფენა

ქრონოლოგიური საზღვრები

2005–დღემდე

ძირითადი მიმართულებები

• მეცნიერების ფილოსოფია;
• ჰერმენევტიკა;
• ანალიტიკური ფილოსოფია;
• სოციალური და პოლიტიკური ფილოსოფია;
• ბიოეთიკა;
• ტექნოლოგიის ფილოსოფია;
• ქართული ფილოსოფიური მემკვიდრეობის კვლევა.

მნიშვნელოვანი ფიგურები

გურამ თევზაძე

ზურაბ კაკაბაძე

თანამედროვე გამოწვევები

• გლობალურ ფილოსოფიურ დისკურსში ინტეგრაცია;
• ქართული ფილოსოფიური ტექსტების საერთაშორისო პოპულარიზაცია;
• ქართული ინტელექტუალური ისტორიის რეკონსტრუქცია;
• ციფრული ჰუმანიტარისტიკა.

დასკვნა

ქართული ფილოსოფიის ქრონოლოგიური ისტორიოგრაფიული ფენები აჩვენებს, რომ ქართული ინტელექტუალური ტრადიცია ვითარდებოდა უწყვეტი, თუმცა არაერთგვაროვანი პროცესის სახით. მისი განვითარება მოიცავს პრეფილოსოფიურ საფუძვლებს, ქრისტიანულ-ნეოპლატონურ სინთეზს, გელათის კლასიკურ ეპოქას, განმანათლებლობას, ეროვნულ მოდერნიზაციას, პროფესიული აკადემიური ფილოსოფიის ჩამოყალიბებას, საბჭოთა პერიოდის სპეციფიკურ გამოცდილებასა და თანამედროვე პლურალისტურ გარემოს.

ამ უნივერსალური ჩარჩოს გამოყენება შესაძლებელს ხდის ქართული ფილოსოფიის ისტორიის სისტემურ, ქრონოლოგიურ და შედარებით ანალიზს მსოფლიო ფილოსოფიური პროცესების კონტექსტში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ ქართული ფილოსოფია აღარ განიხილება მხოლოდ ევროპული ან ბიზანტიური ტრადიციების პერიფერიად; იგი წარმოდგენილია როგორც დამოუკიდებელი ინტელექტუალური კულტურა, რომელსაც საკუთარი ისტორიული დინამიკა, პრობლემატიკა და კონცეპტუალური მემკვიდრეობა გააჩნია.

ქართული ფილოსოფიის ისტორიის კვლევა მრავალსაუკუნოვან ტრადიციას ეყრდნობა, თუმცა როგორც დამოუკიდებელი აკადემიური დისციპლინა, იგი ძირითადად XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან ჩამოყალიბდა.

ქართული ფილოსოფიური მემკვიდრეობის კვლევაში განსაკუთრებული როლი შეასრულეს იმ მეცნიერებმა და ფილოსოფოსებმა, რომლებმაც მოიძიეს, გამოსცეს, შეისწავლეს და ინტერპრეტაცია გაუკეთეს ქართული აზროვნების უმნიშვნელოვანეს ძეგლებს. მათ შექმნეს ის ინტელექტუალური საფუძველი, რომელზეც დღეს ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფია დგას.

თუ შევეცდებით „ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის მთავარი მკვლევრების (კანონიკური ავტორების)“ სიის აკადემიურად მომცველობით წარმოდგენას, მაშინ ავტორთა რიგი შეიძლება ასე ჩამოყალიბდეს:

1. კორნელი კეკელიძე
2. სიმონ ყაუხჩიშვილი
3. შალვა ნუცუბიძე
4. კონსტანტინე ბაქრაძე
5. სერგი დანელია
6. მოსე გოგიბერიძე
7. სავლე წერეთელი
8. ანგია ბოჭორიშვილი
9. გურამ თევზაძე
10. მიხეილ მახარაძე

ამგვარი ჩამონათვალი უფრო სრულად ასახავს ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის განვითარებას XX საუკუნეში.

ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის მთავარი მკვლევრების აკადემიური თვალსაზრისით იდენტიფიცირებისას, შეიძლება გამოვყოთ შემდეგი ჯგუფები:

I. ქართული ფილოსოფიის კვლევის წყაროთმცოდნეობითი საფუძვლის შემქმნელები და ფილოსოფიური მემკვიდრეობის აღმომჩენები

1.     კორნელი კეკელიძე

2.     სიმონ ყაუხჩიშვილი

II. ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის ფუძემდებლები

3.     შალვა ნუცუბიძე

4.     კოტე ბაქრაძე

5.     სერგი დანელია

6.     მოსე გოგიბერიძე

III. საბჭოთა პერიოდის ქართული ფილოსოფიის ისტორიის მკვლევრები

7.     სავლე წერეთელი

8.     ანგია ბოჭორიშვილი

9.     გურამ თევზაძე

10.  მიხეილ მახარაძე

IV. თანამედროვე ისტორიოგრაფიის წარმომადგენლები

თენგიზ ირემაძე, ლელა ალექსიძე, ასევე ახალგაზრდა და შუა თაობის მკვლევრები, რომლებიც ბოლო წლებში მუშაობენ ქართული ფილოსოფიური მემკვიდრეობის კვლევაზე.

I. ქართული ფილოსოფიის კვლევის წყაროთმცოდნეობითი საფუძვლის შემქმნელები და ფილოსოფიური მემკვიდრეობის აღმომჩენები

კორნელი კეკელიძე (1879 – 1962)

კორნელი კეკელიძე ქართული ფილოსოფიის, თეოლოგიისა და კულტურის ისტორიის კვლევის ფუძემდებლად ითვლება. მისი მრავალტომიანი ნაშრომი „ქართული ლიტერატურის ისტორია“ დღემდე ერთ-ერთ მთავარ წყაროდ რჩება შუა საუკუნეების ქართული ინტელექტუალური კულტურის შესასწავლად.

კეკელიძემ განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო:

• ქართული ქრისტიანული აზროვნების ისტორიას;
• მონასტრული კულტურის კვლევას;
• პატრისტიკულ მემკვიდრეობას;
• იოანე პეტრიწისა და გელათის სკოლის მნიშვნელობას.

მისი მთავარი დამსახურება ის არის, რომ ქართული ფილოსოფია განიხილა ფართო კულტურულ და რელიგიურ კონტექსტში.

იუხედავად იმისა, რომ კორნელი კეკელიძე არ იყო ფილოსოფოსი და არც ქართული ფილოსოფიის ისტორიის სპეციალისტი, ვიწრო გაგებით, და მისი ძირითადი სფეროები იყო ძველი ქართული ლიტერატურა, თეოლოგია, ხელნაწერთმცოდნეობა, ტექსტოლოგია და კულტურის ისტორია, ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიაში მას განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს, რადგან სწორედ კეკელიძემ აღმოაჩინა, აღწერა, გამოსცა და შეისწავლა მრავალი შუა საუკუნეების ქართული ხელნაწერი, რომელთა შორის იყო ფილოსოფიური და თეოლოგიურ-ფილოსოფიური ტექსტებიც. მისი კვლევების გარეშე ქართული ფილოსოფიის ისტორიის რეკონსტრუქცია პრაქტიკულად შეუძლებელი იქნებოდა.

ამიტომ თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში კორნელი კეკელიძე უნდა მივიჩნიოთ

• ქართული ფილოსოფიის წყაროთმცოდნეობის ერთ-ერთ ფუძემდებლად;
• ქართული ინტელექტუალური ისტორიის მკვლევრად;
• შუა საუკუნეების ქართული თეოლოგიური და ფილოსოფიური მემკვიდრეობის აღმომჩენად და გამომცემლად;
• ქართული ფილოსოფიის ისტორიის არაპირდაპირ, მაგრამ უმნიშვნელოვანეს მკვლევრად.

კორნელი კეკელიძის წვლილი ქართული ფილოსოფიის კვლევაში აუცილებლად უნდა იქნას ხაზგასმული და აღიარებული, თუმცა არა როგორც ფილოსოფოსის, არამედ როგორც ქართული ფილოსოფიური მემკვიდრეობის პირველწყაროების მკვლევრის და გამომცემლის სახით. ამიტომ თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში კორნელი კეკელიძე მიიჩნევა ქართული ფილოსოფიის ისტორიის არაპირდაპირ, მაგრამ უმნიშვნელოვანეს მკვლევრად.

სიმონ ყაუხჩიშვილი (1895–1981)

 სიმონ ყაუხჩიშვილი იყო კლასიკური ფილოლოგიისა და ბიზანტინოლოგიის ფუძემდებელი საქართველოში, ისტორიკოსი და ტექსტოლოგი, მაგრამ არა ფილოსოფიის ისტორიკოსი, ვიწრო გაგებით. მისი ძირითადი კვლევითი სფეროები იყო ბიზანტიური, ბერძნული და ქართული ისტორიული წყაროები, აგრეთვე ძველი ქართული ტექსტების კრიტიკული გამოცემა.

ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიისთვის მისი მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ მან:

• გამოსცა და შეისწავლა მრავალი ბერძნული და ბიზანტიური წყარო;
• მეცნიერულად დაამუშავა „ქართლის ცხოვრების“ კრიტიკული გამოცემა;
• გამოიკვლია ქართულ-ბიზანტიური კულტურული ურთიერთობები;
• შექმნა ის წყაროთმცოდნეობითი ბაზა, რომელსაც შემდგომში ფილოსოფიის ისტორიკოსები დაეყრდნენ. ყაუხჩიშვილმა შექმნა საიმედო ტექსტოლოგიური საფუძველი ფილოსოფიური კვლევებისათვის.

თუ კორნელი კეკელიძე ქართული ფილოსოფიისთვის უმთავრესად შუა საუკუნეების ქართული სასულიერო და ფილოსოფიური ხელნაწერების აღმომჩენი იყო, სიმონ ყაუხჩიშვილი უფრო მეტად ანტიკური და ბიზანტიური ინტელექტუალური ტრადიციების ქართული კონტექსტის მკვლევარია. ორივე მათგანი ქმნიდა იმ წყაროთა ბაზას, რომელზეც შემდეგ შალვა ნუცუბიძემ, მოსე გოგიბერიძემ, სავლე წერეთელმა და სხვა ფილოსოფიის ისტორიკოსებმა ააგეს ქართული ფილოსოფიის ისტორიის კვლევა.

ამრიგად, ისტორიოგრაფიული თვალსაზრისით, კეკელიძე და ყაუხჩიშვილი უნდა განვიხილოთ როგორც ქართული ფილოსოფიის კვლევის წყაროთმცოდნეობითი საფუძვლის შემქმნელები (უფრო მეტად), ვიდრე როგორც ქართული ფილოსოფიის ისტორიის უშუალო მკვლევრები.

II. ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის ფუძემდებლები

შალვა ნუცუბიძე

კოტე ბაქრაძე

სერგი დანელია

მოსე გოგიბერიძე

შალვა ნუცუბიძე (1888–1969)

შალვა ნუცუბიძე ქართული ფილოსოფიის საერთაშორისო აღიარების ერთ-ერთი მთავარი ფიგურაა. მან შექმნა ქართული ფილოსოფიის ისტორიის პირველი სისტემური კონცეფცია და წამოაყენა თეზისი ქართული ფილოსოფიური აზროვნების ორიგინალურობის შესახებ.

მისი კვლევების ძირითადი მიმართულებები იყო:

• ნეოპლატონიზმი;
• იოანე პეტრიწის ფილოსოფია;
• შუა საუკუნეების ქართული აზროვნება;
• აღმოსავლურ-ქრისტიანული ფილოსოფია.

ნუცუბიძის სახელს უკავშირდება ცნობილი ნუცუბიძე-ჰონიგმანის თეორია, რომლის მიხედვითაც პეტრე იბერი შესაძლოა ფსევდო-დიონისე არეოპაგელთან ყოფილიყო დაკავშირებული.

კონსტანტინე ბაქრაძე (1898–1970)

კონსტანტინე ბაქრაძე XX საუკუნის ქართული ფილოსოფიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელია. იგი იკვლევდა როგორც კლასიკურ ევროპულ ფილოსოფიას, ისე ქართული აზროვნების ისტორიას.

მისი ნაშრომები ეხება:

• გერმანულ კლასიკურ ფილოსოფიას;
• ჰეგელის სისტემას;
• დიალექტიკას;
• ფილოსოფიის ისტორიას.

ბაქრაძემ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ფილოსოფიური კვლევის აკადემიური სტანდარტების დამკვიდრებაში.

სერგი დანელია  (1888 – 1963)

სერგი დანელია მიეკუთვნება ქართული ფილოსოფიის მკვლევართა პირველ თაობას და, გარკვეული თვალსაზრისით, ქართული ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთ ფუძემდებელს. მისი როლი ამ მხრივ უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე კეკელიძისა და ყაუხჩიშვილის, რადგან იგი უშუალოდ ფილოსოფიურ კვლევებს ეწეოდა.

მის სახელთანაა დაკავშირებული საქართველოში ფილოსოფიის ისტორიის მეცნიერული კვლევის დაწყება, განსაკუთრებით ანტიკური ფილოსოფიის სფეროში. მისი ნაშრომები — „ანტიკური ფილოსოფია სოკრატემდე“, „ქსენოფანე კოლოფონელის ფილოსოფია“, „სოკრატეს ფილოსოფია“ და სხვა — ქართული ფილოსოფიური მეცნიერების კლასიკად ითვლება.

სერგი დანელიას განსაკუთრებული დამსახურებაა ისიც, რომ მან შეიმუშავა ფილოსოფიის ისტორიის კვლევის მეთოდოლოგია, რომელიც ეფუძნებოდა:

• ტექსტების კრიტიკულ-ფილოლოგიურ ანალიზს;
• ფილოსოფიური იდეების ისტორიულ რეკონსტრუქციას;
• პირველწყაროების ორიგინალში (ბერძნულ და ლათინურ ენებზე) შესწავლას.

მოსე გოგიბერიძე (1897–1949)

ქართული პროფესიული ფილოსოფიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. იგი იყო ფილოსოფიის ისტორიკოსი, ლოგიკოსი და კულტურის თეორეტიკოსი.

გოგიბერიძის ნაშრომები განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია:

• ანტიკური ფილოსოფიის ისტორიის;
• გერმანული კლასიკური ფილოსოფიის;
• მეცნიერების ფილოსოფიის;
• დიალექტიკის პრობლემების კვლევაში.

მან მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ფილოსოფიური განათლების ინსტიტუციონალიზაციაში საქართველოში.

III. საბჭოთა პერიოდის ქართული ფილოსოფიის ისტორიის მკვლევრები

სავლე წერეთელი (1907–1977)

სავლე წერეთელი საბჭოთა პერიოდის ქართული ფილოსოფიის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფიგურაა. იგი განსაკუთრებით ცნობილია დიალექტიკური ლოგიკის სფეროში.

მისი მთავარი დამსახურებებია:

• ლოგიკისა და დიალექტიკის კვლევა;
• ქართული ფილოსოფიური სკოლის ჩამოყალიბება;
• ფილოსოფიის ისტორიის საკითხების დამუშავება.

მისი სკოლა საბჭოთა სივრცეშიც ფართოდ იყო ცნობილი.

ანგია ბოჭორიშვილი (1902–1982)

ანგია ბოჭორიშვილი ქართული ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური აზროვნების გამორჩეული წარმომადგენელია.

მისი კვლევები უკავშირდებოდა:

• ფილოსოფიურ ანთროპოლოგიას;

• ცნობიერების პრობლემას;
• ფსიქოლოგიის ფილოსოფიურ საფუძვლებს;
• შემეცნების თეორიას;
• კულტურის ფილოსოფიას.

ქართული ფილოსოფიის ისტორიაში ანგია ბოჭორიშვილს განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს, როგორც ფილოსოფიური ანთროპოლოგიის  ფუძემდებლისა და მისი განვითარებისთვის მნიშვნელოვანი თეორიული საფუძვლების შემქმნელს. მიუხედავად იმისა, რომ ფილოსოფიური ანთროპოლოგია, როგორც დამოუკიდებელი დისციპლინა, დასავლურ ფილოსოფიაში XX საუკუნის პირველ ნახევარში ჩამოყალიბდა, საქართველოში ადამიანის ფილოსოფიური გააზრების სისტემური კვლევა სწორედ ბოჭორიშვილის ნაშრომებში იძენს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას.